Eikenprocessierups: melden, aanpakken en kosten

Kort antwoord

Raak een nest of de rupsen nooit zelf aan en ga ze ook niet wegbranden of wegspuiten: dat verspreidt de brandharen alleen maar. Zit het nest op het openbaar domein (een gemeentelijke boom, een straat of een park), dan meld je het bij je gemeente, die het laat verwijderen door een aangestelde firma. Staat de eik op je eigen privéterrein, dan ben je zelf verantwoordelijk en schakel je een erkende, gespecialiseerde firma in die de rupsen wegzuigt. De brandweer komt enkel bij echte noodgevallen. Kwam je toch in contact met de brandharen? Niet krabben, overvloedig spoelen, douchen, kledij op 60 graden wassen en bij aanhoudende klachten je apotheker of huisarts raadplegen.

Wat is de eikenprocessierups en waarom gevaarlijk?

De eikenprocessierups is de rups van een onopvallende nachtvlinder en leeft, zoals de naam laat vermoeden, vooral op eiken. Je vindt ze dan ook in laanbomen, bosranden, parken en tuinen waar eiken staan. De rups dankt zijn naam aan zijn opvallende gedrag: de dieren verplaatsen zich in lange, ordelijke rijen, achter elkaar in een soort processie, op zoek naar vers blad. Op zich is dat een fascinerend zicht, maar het is precies de rups zelf die voor problemen zorgt.

Vanaf het derde rupsstadium, doorgaans vanaf mei, ontwikkelt de eikenprocessierups duizenden minuscule brandharen. Die haartjes zijn slechts een fractie van een millimeter lang, hebben weerhaakjes en bevatten een prikkelende stof. Komen ze op je huid, in je ogen of in je luchtwegen terecht, dan kunnen ze flink wat klachten veroorzaken. Het gaat niet om een allergie in de klassieke zin, maar om een mechanische en chemische irritatie die zowat iedereen kan treffen.

De brandharen kunnen onder meer de volgende gezondheidsklachten geven:

• Jeuk en huiduitslag. Op de plekken waar de haren de huid raken, ontstaan rode bultjes, vlekken en hevige jeuk, vergelijkbaar met netelroos. De klachten kunnen enkele dagen aanhouden.
• Geïrriteerde, tranende ogen. Waaien de haartjes in de ogen, dan geven ze een branderig, pijnlijk gevoel, roodheid en tranende ogen.
• Luchtwegklachten. Inademen van de haren kan keelpijn, hoest, een loopneus en soms benauwdheid of kortademigheid veroorzaken, vooral bij mensen met gevoelige luchtwegen.

Het lastige is dat de brandharen heel licht zijn en gemakkelijk met de wind meewaaien. Je hoeft dus niet eens een rups aan te raken om er last van te krijgen: enkel onder een aangetaste boom gaan zitten of spelen kan al volstaan. De haren blijven bovendien lang actief en blijven, ook nadat de rupsen verdwenen zijn, achter in de oude nesten en op de grond eronder.

Hoe herken je de eikenprocessierups?

Je herkent de eikenprocessierups aan een combinatie van het uitzicht van de rups, het typische gedrag en vooral de kenmerkende nesten. Omdat je de rupsen zelf beter niet van dichtbij gaat bekijken, zijn de nesten meestal het duidelijkste signaal. Let op de volgende kenmerken:

• Het uitzicht van de rups. De rupsen zijn grijsachtig tot blauwzwart, hebben een donkere rugstreep en zijn bedekt met lange, lichte haren. Volgroeid worden ze ongeveer drie tot vier centimeter lang. De gevaarlijke brandharen zijn met het blote oog niet te zien.
• Het processiegedrag. De rupsen trekken in lange rijen, kop aan staart, over de stam en de takken. Die kenmerkende processie is meteen een goede aanwijzing dat je met deze soort te maken hebt.
• De nesten. Het duidelijkste teken zijn de dichte, witgrijze spinselnesten tegen de stam en in de oksels van de takken. Ze lijken op een viltig, vuilwit web vol vervellingshuidjes en uitwerpselen, en kunnen variëren van een vuist groot tot wel een halve meter.
• De boom: een eik.Vind je zo'n nest niet op een eik, dan gaat het wellicht om een andere soort, zoals de bastaardsatijnrups. De eikenprocessierups zit zo goed als altijd op eiken.

De periode helpt je eveneens. De rupsen komen uit vanaf het vroege voorjaar, maar de problematische fase met de brandharen loopt vooral van mei tot juli. Dan zijn de rupsen groot, de nesten goed zichtbaar en het contactgevaar het hoogst. Zie je in die maanden een verdacht spinselnest op een eik, ga er dan niet onder staan en kom niet dichterbij om het van naderbij te bekijken.

Op het openbaar domein: melden bij de gemeente

Heel veel eiken in Vlaanderen staan langs straten, op pleinen, in parken en op speelterreinen. Die bomen behoren tot het openbaar domein en zijn de verantwoordelijkheid van het lokale bestuur. Zie je daar een nest of een processie van rupsen, dan is de regel eenvoudig: je meldt het bij je gemeente. De gemeente houdt een overzicht bij van de meldingen en laat de nesten verwijderen door een aangestelde firma die daar de juiste uitrusting voor heeft.

Zo pak je een melding op het openbaar domein het beste aan:

1. Noteer de exacte locatie. Geef zo precies mogelijk door waar de boom staat: de straatnaam en het huisnummer in de buurt, of een herkenningspunt zoals een speeltuin, bushalte of schoolingang. Hoe nauwkeuriger je melding, hoe sneller de juiste boom gevonden wordt.
2. Maak een foto van op veilige afstand. Een beeld van het nest of de rupsen helpt de gemeente om de melding correct in te schatten. Kom daarvoor niet dichterbij dan nodig en ga niet onder de boom staan.
3. Meld het via het meldpunt van je gemeente. De meeste Vlaamse gemeenten hebben hiervoor een digitaal meldpunt op hun website, een meldingsapp of een telefoonnummer van de technische dienst of de groendienst. Geef je melding daar door.
4. Waarschuw buurtbewoners als het nodig is. Staat de boom bij een drukke plek, bijvoorbeeld bij een school of een speeltuin, verwittig dan ook even de omwonenden of de verantwoordelijke, zodat kinderen er voorlopig niet onder spelen.

En de brandweer? Die schakel je niet in om gewoon een nest te laten weghalen. De brandweer komt in deze context enkel tussen in echte noodgevallen, bijvoorbeeld een nest pal boven een drukke schoolingang of speelplaats waar onmiddellijk gevaar dreigt. Voor alle andere gevallen op het openbaar domein verloopt alles via de gemeente. Zo komt de juiste, gespecialiseerde firma ter plaatse en gebeurt de verwijdering veilig.

Op privéterrein: een erkende firma en de kosten

Staat de aangetaste eik op je eigen privéterrein, in je tuin, je oprit of op een perceel dat je beheert, dan ligt de verantwoordelijkheid bij jou als eigenaar of beheerder. De gemeente komt in dat geval niet langs. Je schakelt dan zelf een erkende, gespecialiseerde firma in, doorgaans een ongediertebestrijder of een boomverzorger met ervaring in de eikenprocessierups.

Die specialisten verwijderen de nesten op een veilige manier. Ze werken met een beschermende beschermkledij, een gelaatsmasker en een industriële stofzuiger. Daarmee zuigen ze de rupsen en de nesten weg zonder de brandharen rond te waaien, en voeren ze het materiaal correct af. Soms behandelen ze de boom ook preventief vroeger in het seizoen, voordat de brandharen zich ontwikkelen. Wat ze niet doen, is de nesten zomaar wegbranden of wegspuiten, want dat verspreidt de haren net.

Wat het kost, hangt vooral af van het aantal nesten, de hoogte en de bereikbaarheid. Onderstaande richtprijzen geven je een idee van de orde van grootte in Vlaanderen; de exacte prijs vraag je best vooraf op bij de firma.

Op de eindfactuur hoort ook de btwte staan. Voor zo'n dienst geldt doorgaans het tarief van 21 procent. Vraag dus altijd of de prijs die je krijgt inclusief of exclusief btw is, en of de verplaatsing en de afvoer in de prijs zitten. Vraag bij voorkeur ook een korte bevestiging per e-mail, zodat je achteraf niet voor verrassingen staat.

Eerste hulp bij contact met de brandharen

Ben je toch in aanraking gekomen met de brandharen, bijvoorbeeld omdat je onder een aangetaste boom hebt gezeten of de wind ze richting je heeft geblazen, blijf dan kalm. De klachten zijn vervelend, maar gaan in de meeste gevallen vanzelf over. Met een paar gerichte handelingen beperk je de last. Werk in deze volgorde:

1. Niet krabben. Hoe sterk de jeuk ook is, krabben wrijft de brandharen net dieper in de huid en verergert de irritatie. Probeer je handen ervan af te houden.
2. Spoel overvloedig met lauw water. Spoel de aangetaste huid en, indien nodig, je ogen ruim met lauw water, zodat je zoveel mogelijk losse haartjes wegspoelt. Wrijf je ogen daarbij niet uit.
3. Neem een douche en was je haren. Een grondige douche spoelt de haartjes van je lichaam en uit je haar. Zo voorkom je dat je ze later opnieuw verspreidt.
4. Verwijder losse haartjes met kleefband. Plak voorzichtig wat kleefband op de geïrriteerde huid en trek het af. Dat haalt een deel van de oppervlakkige brandharen mee.
5. Was je kleren op een warm programma. Doe de kleren die je droeg uit en was ze apart op een warm programma, liefst 60 graden, zodat de brandharen verdwijnen. Schud ze buiten niet onnodig uit binnenshuis.
6. Raadpleeg bij aanhoudende klachten je apotheker of arts. Houden de jeuk, de huiduitslag of de oogklachten aan, of krijg je last van je ademhaling, ga dan langs bij je apotheker voor een verzachtend middel, of raadpleeg je huisarts. Bij ernstige benauwdheid of een sterke reactie bel je het noodnummer 112.

Je huisdieren beschermen

De brandharen zijn niet alleen voor mensen vervelend, ook honden en kattenkunnen er flink last van krijgen. Dieren zijn nieuwsgierig en besnuffelen of belikken graag wat ze tegenkomen, en net daardoor lopen ze risico. Komt een rups of een nest in de buurt van de neus, de tong of de bek, dan kan dat tot ernstige reacties leiden.

• Houd je dier weg van aangetaste bomen. Wandel in de risicoperiode met je hond niet vlak onder eiken met nesten, en houd hem aan de leiband op plekken waar de processierups gemeld is.
• Let op alarmsignalen. Overvloedig kwijlen, een gezwollen tong of bek, heftig krabben aan de snuit, braken of sloomheid kunnen wijzen op contact met de brandharen.
• Spoel de bek en ga naar de dierenarts. Vermoed je contact, spoel dan voorzichtig de bek met water (let op je eigen handen) en bel meteen je dierenarts. Een gezwollen tong kan voor een dier gevaarlijk zijn, dus wacht niet af.

Door waakzaam te zijn in de maanden mei tot juli en bekende risicoplekken te mijden, bespaar je je huisdier veel ongemak. Zie je in je eigen tuin een nest, houd je dieren er dan zeker weg van tot een erkende firma het heeft verwijderd.

Preventie: mezen, monitoring en opvolging

Je kunt de eikenprocessierups niet volledig buitenhouden, maar je kunt de druk wel verlagen en tijdig ingrijpen. Preventie draait om twee dingen: natuurlijke vijanden een handje helpen en je eiken goed in de gaten houden.

• Hang nestkastjes voor mezen op. Koolmezen en pimpelmezen zijn gulzige rupseneters en verorberen er tijdens het broedseizoen grote aantallen van. Door enkele nestkastjes voor mezen in en rond je eiken te hangen, lok je deze natuurlijke bondgenoten en help je de rupsenpopulatie onder controle te houden.
• Maak je tuin aantrekkelijk voor natuurlijke vijanden. Niet alleen mezen, ook sluipwespen, roofwantsen en andere insecten zijn vijanden van de rups. Een gevarieerde, insectvriendelijke tuin met inheemse beplanting trekt ze aan.
• Doe aan monitoring. Controleer je eiken vanaf het late voorjaar regelmatig op beginnende nesten en processies. Hoe vroeger je een aantasting opmerkt, hoe makkelijker en goedkoper ze aan te pakken is, zeker als de brandharen zich nog niet hebben gevormd.
• Plan een preventieve behandeling waar dat zinvol is. Bij eiken die jaar na jaar last hebben, kan een erkende firma vroeg in het seizoen een preventieve behandeling uitvoeren, voordat de rupsen brandharen ontwikkelen. Vraag hierover advies aan een specialist.

Vind je ondanks alles toch een nest, raak het dan niet aan maar schakel meteen hulp in. Vergelijk ongediertebestrijders in Antwerpen, Gent en Leuven, of bekijk alle ongediertebestrijders om een erkende vakman in je buurt te kiezen die de eikenprocessierups veilig aanpakt.

Veelgestelde vragen